The role of dark patterns in manipulating users in digital environments
Seldağ Güneş Peschke, İrem Merhan · DergiPark (Istanbul University) · 2025
Karanlık tasarımlar kullanıcıları “gerçek” isteklerine veya çıkarlarına aykırı olarak hareket etmeye veya normalde gerçekleştirmeyecekleri eylemleri yapmaya teşvik eden dijital tasarım desenleri olarak tanımlanabilir. Son yıllarda sıklıkla kullanılan bu tasarımlar, dijital ortamlarda kullanıcıların bilgilendirilme, rıza gösterme ve sözleşmeden cayma gibi temel haklarını ihlal ederek ciddi sorunlara yol açabilmektedir. Bu tür uygulamalar, kullanıcıların farkında olmadan finansal yükümlülükler üstlenmesine, kişisel verilerinin izinsiz işlenmesine veya istemedikleri sözleşmelere taraf olmalarına ve bunun sonucunda birçok davanın açılmasına da neden olabilmektedir. Karanlık tasarımların tespiti ve manipülatif etkilerinin ortaya konması yapısal olarak güçtür. Bu nedenle, yalnızca hukuki düzenlemelerle yetinilmemeli; dijital okuryazarlığın artırılması ve kullanıcı bilincinin güçlendirilmesine yönelik önleyici stratejiler de ulusal ve uluslararası düzeyde ele alınmalıdır. Bu bağlamda yapılan çalışmada, kullanıcıları manipüle etmeye yönelik karanlık tasarımlar kavramsal olarak tanımlanmış; bu tasarımların saptanmasının güçlüğü, ülkeler bazında özel düzenlemelerin eksikliği belirlenmiştir. Karanlık tasarımlara yönelik mevcut hukuki düzenlemelerin çoğunlukla genel tüketici haklarına ilişkin kurallar ile haksız rekabet hükümlerine dayanması, karanlık tasarımlara ilişkin özel kanunların olmaması, platformların manipülatif uygulamaları sürdürmesini kolaylaştırdığı gibi kullanıcıların haklarının korunmasında da ciddi bir boşluk yaratmaktadır. Bu nedenle, çalışmada, karanlık tasarımları kullanan, büyük ölçekli şirketlere karşı açılan örnek davalara yer verilmiş, düzenleyici çerçevenin güçlendirilmesine duyulan ihtiyaç somut vakalar üzerinden tartışılmıştır.