Ethische analyse van de COVID-19 notificatie-app ter aanvulling op bron en contactonderzoek GGD
Peter‐Paul Verbeek, Philip A. E. Brey, Rinie van Est, Lisette J.E.W.C. van Gemert-Pijnen, Michiel A. Heldeweg, Lokke Moerel · TU/e Research Portal · 2020
Als onderdeel van de testfase van de notificatie-app die VWS ontwikkelt in de context van COVID-19 is een ethische analyse uitgevoerd door een expertpanel.Deze ethische analyse is onderdeel van een tweeluik: op 14 augustus 2020 zal ook een ethische analyse door een panel van burgers worden uitgevoerd, waaruit aanbevelingen voor de implementatie en een eventuele update van de app zullen voortvloeien.Het onderhavige rapport is de uitkomst van de analyse door het expertpanel.Bij de ethische analyse stonden de volgende uitgangspunten centraal:• De technologie die wordt ingezet voor de bestrijding van de coronacrisis dient individuen in staat te stellen hun verantwoordelijkheid te nemen, in plaats van hen te controleren, stigmatiseren of te beperken.• Hoewel data en technologie belangrijke instrumenten zijn in de bestrijding van een pandemie, hebben deze intrinsieke beperkingen en kunnen deze uitsluitend dienen ter ondersteuning van de effectiviteit van een overkoepelend en omvattend bestrijdingsprogramma.• Het is van belang de juiste balans te vinden tussen individu en collectief: aan de ene kant dienen de privacy en autonomie van individuele mensen te worden gewaarborgd, maar anderzijds vraagt een verantwoorde omgang met de situatie rondom het virus ook om onderlinge solidariteit.Het expertpanel heeft een tiental kernwaarden geïdentificeerd die leidend dienen te zijn bij het ontwerp, de invoering en het gebruik van de app.Deze waarden zijn: 1. Vrijwilligheid: Het gebruik van de app dient geheel vrijwillig te zijn.2. Effectiviteit: De app moet voldoende effectief zijn, op het niveau van het individu (betrouwbare meldingen), de GGD (behulpzaam bij bron-en contactonderzoek), en de overheid (effectief in het terugdringen van de verspreiding van het virus).3. Privacy: De app dient de privacy van gebruikers te respecteren.4. Rechtvaardigheid: Het gebruik en de inbedding van de app dienen bij te dragen aan een rechtvaardige verdeling van de lasten en de opbrengsten.5. Inclusiviteit: De app moet zo breed mogelijk bruikbaar en toegankelijk zijn, ongeacht fysieke of mentale beperking, etnische achtergrond of digitale vaardigheden.6. Procedurele rechtvaardigheid: Er is eerlijke toegang tot en deelname aan het ontwikkelproces van de app nodig.7. Verantwoordelijkheid: Er dient een duidelijke en rechtvaardige verdeling van verantwoordelijkheden te zijn tussen overheid, GGD en burger.8. Voorkomen van oneigenlijk gebruik: Er moet worden voorkomen dat de app voor andere doeleinden wordt gebruikt dan waarvoor deze is ontwikkeld.9. Borgen burgerlijke vrijheden: De app dient tijdelijk te zijn en gewenning aan monitoring van burgers dient voor toekomst voorkomen te worden.10.Noodzakelijkheid en proportionaliteit: De inzet van de app is noodzakelijk en proportioneel voor bereiken van het doel.Op grond van deze kernwaarden komt het panel tot een aantal aanbevelingen, waaronder de volgende:• Er dient een adequate wettelijke regeling voor de app te zijn, die zorgt voor adequate doelomschrijving en doelbeperking, in het bijzonder wat betreft gebruik door de overheid, maar ook door private partijen.• Het gebruik van de dient geheel vrijwillig te zijn, maar de overheid zou wel een moreel appèl mogen doen op burgers om de app te gebruiken in het kader van de collectieve verantwoordelijkheid voor het tegengaan van de pandemie.• Onderzocht moet worden of de app voor iedereen toegankelijk is en of de risico's en lasten van de app niet onevenredig bij bepaalde bevolkingsgroepen terecht komen.• De overheid dient de sociale impact van de app zorgvuldig te monitoren aan de hand van de in deze beoordeling aangereikte principes.• Om te voorkomen dat de app een cultuurverandering inluidt waarin mensen minder huiverig worden voor surveillance, dient de app te worden ingezet en gepositioneerd als een middel voor digitale solidariteit.• De app zou pas algemeen beschikbaar moeten komen als de testen en DPIA positief zijn, en niet alleen de app zelf, maar ook de omringende infrastructuur gereed is, waaronder informatievoorziening, klachtmogelijkheden en ondersteunende en randvoorwaardelijke wet-en regelgeving.